Son zamanlarda eğitim konusu üzerine daha fazla düşünmeye başladım. Özellikle şu soru aklımdan çıkmıyor:

Neden bu kadar çok okuyan insan var ama bu kadar çok iş bulamayan da var?

Bu sorunun peşine düşünce karşıma üç farklı model çıktı: geçmişteki Köy Enstitüleri, bugünkü Türkiye ve Almanya’nın eğitim sistemi. Üçü de aslında aynı soruya cevap arıyor: Nasıl insan yetiştirmeliyiz?

Köy Enstitülerini araştırdıkça en çok dikkatimi çeken şey, eğitimin sadece sınıfla sınırlı olmaması oldu. Öğrenciler sadece ders görmüyor, aynı zamanda üretiyordu. Kendi okullarını inşa ediyor, tarım yapıyor, meslek öğreniyorlardı. Eğitim, hayatın içindeydi. Bugün “modern eğitim” diye anlatılan pek çok şeyin aslında o dönemde uygulanmış olması düşündürücü.

Ama bu noktada ister istemez şu soru geliyor:

Madem bu kadar güçlü bir modeldi, neden kapatıldı?

Resmî anlatımlarda genelde ideolojik tartışmalar öne çıkar. “Komünist yetiştiriyor” eleştirileri, karma eğitim tartışmaları ya da sistem eleştirileri… Ancak biraz daha derine bakınca mesele sadece bunlar değil gibi görünüyor.

Köy Enstitüleri:

Köylüyü bilinçlendiriyorduSorgulayan bireyler yetiştiriyorduÜretimi ve yerel kalkınmayı destekliyordu

Bu durum, özellikle dönemin bazı güç dengeleri açısından rahatsız ediciydi. Bilinçlenen ve kendi ayakları üzerinde durabilen bir toplum, doğal olarak daha fazla söz sahibi olmak ister. Bu da hem yerel güç odaklarını hem de siyasi yapıyı etkileyebilecek bir değişim anlamına gelir.

Diğer yandan 1950’lerle birlikte siyasi iklim değişti. Eğitim politikaları da bu değişimden nasibini aldı. Köy Enstitüleri bir anda kapatılmadı; önce yapısı değiştirildi, uygulamalı yönü zayıflatıldı, ardından tamamen sistemden çıkarıldı. Yani ortada ani bir karar değil, adım adım gerçekleşen bir dönüşüm vardı.

Sonra Almanya’nın sistemine baktım. Orada eğitim çok daha sade bir mantık üzerine kurulmuş: okul ve iş birlikte ilerliyor. Öğrenci daha mezun olmadan meslek öğreniyor, hatta para kazanıyor. Bu sayede mezun olduğunda sadece diploması değil, aynı zamanda tecrübesi oluyor. Belki de bu yüzden genç işsizliği daha düşük.

Peki ya bugün Türkiye?

Elbette eğitim imkanları genişledi, üniversite sayısı arttı, okuyan insan sayısı yükseldi. Ancak buna rağmen iş hayatına geçişte ciddi bir kopukluk olduğu açık. Birçok genç mezun olduktan sonra ne yapacağını bilemiyor ya da karşısına “tecrübe” engeli çıkıyor. Yani okulda öğrenilen ile gerçek hayatın beklentisi her zaman örtüşmüyor.

Bu üç modeli yan yana koyduğumda benim gördüğüm tablo oldukça net:

Köy Enstitüleri hem düşünen hem üreten bireyler yetiştiriyordu. Almanya, meslek sahibi ve işe hazır insanlar yetiştiriyor. Türkiye’de ise çoğu zaman bilgi var ama bunu pratiğe dökme konusunda eksiklik yaşanıyor.

Bence asıl mesele eğitim sisteminden çok, eğitimin neye hizmet ettiğidir. Almanya bu soruya pragmatik bir cevap vermiş:

“Ekonomi neye ihtiyaç duyuyorsa, ona göre insan yetiştir.”

Bizde ise eğitim çoğu zaman sınav, puan ve diploma etrafında şekilleniyor.

Ama kimse şu soruyu yeterince sormuyor:

Bu insan mezun olunca ne yapacak?

Köy Enstitülerinin aynen geri gelmesi gerektiğini söylemek belki gerçekçi değil. Ancak ortaya koyduğu anlayış hâlâ geçerli: üreterek öğrenmek. Eğer bugün Türkiye, bu anlayışı modern ihtiyaçlarla birleştirip uygulayabilirse, eğitim ile iş hayatı arasındaki kopukluk büyük ölçüde azalabilir.

Sonuçta eğitim sadece bilgi vermek değildir. Eğitim, insanı hayata hazırlamak zorundadır. Bunu başaramadığı sürece, ne kadar diploma olursa olsun, bir şeyler hep eksik kalacaktır.